در بسیاری از دعاوی حقوقی، خواهان برای اثبات ادعای خود با مشکل ارائه دلیل روبهرو میشود. قانونگذار در ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی به روشنی وظیفه دادگاه را در چنین شرایطی معین کرده و تکلیف ادامه یا سقوط تعهد را مشخص نموده است. این ماده یکی از مهمترین قواعد در نظام دادرسی است، زیرا تعیین میکند که چه زمانی دادگاه میتواند به نفع خواهان حکم صادر کند، حتی اگر دلایل اندکی در پرونده وجود داشته باشد.
اهمیت ماده ۱۹۸ در این است که پایه تصمیمگیری قضات در بسیاری از دعاوی مالی و قراردادی محسوب میشود. بر مبنای این ماده، اگر حقی یا دینی بر عهده شخصی ثابت شود، اصل بر بقای آن است مگر خلافش ثابت گردد. به بیان ساده، هرگاه کسی بدهی یا تعهدی را پذیرفت، قانون فرض میکند که آن بدهی همچنان موجود است تا زمانی که پرداخت یا رفع شدن آن به اثبات برسد.
در نظر داشته باشید که این اصل برای حمایت از ثبات روابط حقوقی وضع شده است تا افراد نتوانند بدون دلیل منطقی، مسئولیتهای خود را انکار کنند. بنابراین، شناخت دقیق مفهوم و موارد کاربرد ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی برای همه فعالان حوزه حقوق و حتی طرفین دعاوی اهمیت ویژه دارد. در ادامه، علاوه بر بیان متن رسمی ماده، تفسیر، فلسفه وضع آن و کاربردهای عملی آن در پروندههای مختلف بررسی خواهد شد.
متن کامل ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی
طبق قانون آیین دادرسی دادگاههای عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب سال ۱۳۷۹، ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی چنین مقرر میدارد:
“در صورتی که حق یا دینی بر عهده شخص ثابت شود، اصل بر بقای آن است مگر اینکه خلاف آن ثابت گردد.”
این ماده در فصل مربوط به قواعد عمومی اثبات دعوا آمده و نقش مکملی در کنار ماده ۱۹۷ دارد که بار اثبات دعوا را مشخص میسازد. متن این ماده ساده اما بسیار عمیق است، زیرا مبنای تصمیمهای فراوان قضایی در موضوعاتی از قبیل مطالبه وجه، اجارهنامه، مهریه و دعاوی مالی تلقی میشود.
از دیدگاه نظری، ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی بازتابدهنده یکی از مهمترین اصول فقهی در نظام حقوقی ایران است، یعنی اصل استصحاب؛ به این معنا که وضعیت پیشین تا زمانی که تغییری در آن ثابت نشود، باقی میماند. این اصل در دعاوی مدنی سبب میشود حقوق افراد بیش از پیش محفوظ بماند و دادگاهها در مواجهه با دفاعهای غیرمستدل تصمیمی عادلانه بگیرند.
(منبع رسمی: قانون آیین دادرسی مدنی، مصوب مجلس شورای اسلامی، منتشرشده از سوی قوه قضاییه)
تفسیر و مفهوم ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی
ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی بر پایه اصل بقای حق یا دین استوار است. در واقع، قانونگذار فرض را بر این گذاشته که اگر دینی بر عهده شخصی ثابت شود، همچنان باقی است تا وقتی که شخص بدهکار خلاف آن را نشان دهد. این قاعده در بسیاری از پروندهها تعیینکننده سرنوشت نتیجه دعواست.
به زبان ساده، اگر فردی در دادگاه اقرار کند که مدیون دیگری است یا سندی وجود داشته باشد که بدهی او را نشان دهد، دادگاه فرض میکند این دین هنوز باقی است. حال اگر او ادعا کند که مبلغ را پرداخته یا دین ساقط شده، باید خود این ادعا را با دلیل مستند اثبات کند. به همین دلیل، ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی یکی از ابزارهای مهم برای اثبات دعاوی حقوقی و مالی محسوب میشود.
نمونه کاربردی: فرض کنید شخص الف اعتراف میکند که ۵۰ میلیون تومان به شخص ب بدهکار است. حتی اگر از تاریخ این اقرار سه سال گذشته باشد، اصل بر بقای دین است تا زمانی که الف ثابت کند وجه را پرداخت کرده یا ب او را ابراء کرده است.
این ماده در کنار ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی که به اثبات با اقرار و بینه اشاره دارد، ستون اصلی در اثبات دعاوی به شمار میآید. وکلا معمولاً از این ماده برای مستحکم نمودن استدلال خود استفاده میکنند تا دادگاه را مجاب سازند که تعهد مورد ادعا هنوز زنده و پابرجاست.
فلسفه و هدف قانونگذار از ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی
هدف اصلی قانونگذار از تدوین ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی، حفظ امنیت و ثبات حقوقی در روابط میان شهروندان است. این ماده مانع میشود که افراد پس از پذیرش یک تعهد یا اقرار به دینی، بدون سند و مدرک اقدام به انکار آن کنند.
با توجه به ماهیت دعاوی مدنی، در اغلب پروندهها یکی از طرفین، خواهان است و دیگری خوانده. اگر قانون چنین اصلی را وضع نکرده بود، هر خواندهای میتوانست با سادهترین ادعا، سقوط تعهد را مطرح کند و رسیدگیها بیپایان شود. به همین دلیل، ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی با انتقال بار اثبات سقوط تعهد به خوانده، از خواهان حمایت میکند.
از منظر فقهی نیز این ماده ارتباط تنگاتنگی با قاعده استصحاب دارد. فقیهان بیان میکنند هنگامی که وضعیتی در گذشته ثابت بوده است—برای مثال، وجود بدهی—اصل این است که همان حالت تا زمان اثبات تغییر ادامه دارد. بنابراین، قانونگذار با اقتباس از این قاعده، زمینه قضاوتهایی عادلانه و منطقی را فراهم کرده است.
در واقع، فلسفه وجودی این ماده در یک جمله خلاصه میشود: «ثبات، عدالت و پیشگیری از تضییع حقوق طرفین دعوا». از اینرو، مطالعه دقیق ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی برای وکلا، دانشجویان و حتی افرادی که خود طرف دعوا هستند، ضروری تلقی میشود.
مصادیق عملی ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی در دعاوی حقوقی
دعاوی مطالبه وجه
در دعاوی مطالبه وجه، زمانی که خواهان بتواند ثابت کند وجهی را به خوانده پرداخت کرده و همچنان طلب خود را دریافت نکرده است، دادگاه بر اساس ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی فرض را بر باقی بودن دین میگذارد. در این حالت، خوانده تنها زمانی از مسئولیت رها میشود که ادعای پرداخت یا سقوط دین را ثابت کند. برای نمونه، اگر شخصی چکی صادر کرده باشد و ادعا کند وجه آن را نقداً پرداخت کرده، باید مدرک روشنی برای اثبات این پرداخت ارائه دهد.
دعاوی اجاره، مهریه و چک
در پروندههای مهریه، اگر وقوع عقد و میزان دین محرز باشد، زن برای دریافت مهریه لازم نیست ثابت کند دین هنوز باقی است؛ قانون فرض را بر بقای آن میگذارد، مگر شوهر پرداخت یا ابراء را نشان دهد. همین منطق در دعاوی اجاره نیز وجود دارد، جایی که مستأجر باید پرداخت اجارهبها را ثابت کند نه موجر.
به همین ترتیب، در دعاوی چک، اگر صدور چک مسلم باشد، دادگاه به استناد ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی اصل را بر باقی بودن دین میگیرد تا وقتی صادرکننده خلاف آن را ثابت کند. بنابراین میتوان گفت ماده ۱۹۸ از مهمترین ابزارهای حقوقی برای اثبات طلب محسوب میشود و آگاهی از آن، مسیر موفقیت در دادگاه را هموار میکند.
ارتباط ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی با سایر مواد قانونی
ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی به تنهایی کافی نیست و ارتباط تنگاتنگی با چند ماده دیگر از قوانین دارد. نخست، ماده ۱۹۷ آیین دادرسی مدنی که بار اثبات دعوا را بر عهده خواهان میگذارد. این دو ماده در کنار هم نظم منطقی فرآیند دادرسی را تشکیل میدهند: ابتدا خواهان باید وجود دین را ثابت کند (طبق ماده ۱۹۷)، سپس اگر دین اثبات شد، اصل بر بقای آن خواهد بود (براساس ماده ۱۹۸).
همچنین، ارتباط این ماده با ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی (درباره اقرار و بینه) غیرقابل انکار است. طبق ماده ۱۲۵۷، دعوا هنگامی اثبات میشود که یا اقرار معتبر وجود داشته باشد یا بینه ارائه شود. زمانی که اثبات انجام شد، ادامه آن تابع حکم ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی است.
در نتیجه، ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی را میتوان حلقه اتصال میان «اثبات اولیه» و «تداوم تعهد» دانست. وکلای آگاه با درک این پیوندها، میتوانند دفاعی مستدل ارائه داده و مسیر رأی دادگاه را به نفع موکل خود هدایت کنند. چنین تسلطی بر روابط میان مواد، یکی از نشانههای حرفهای بودن در کار وکالت محسوب میشود.
نکات مهم برای وکلا و اصحاب دعوا ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی
در عمل، شناخت دقیق ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی تفاوت میان پیروزی و شکست در دادگاه را رقم میزند.
اگر موکل «خواهان» است، باید تمرکز اصلی وکیل حقوقی بر اثبات وجود دین باشد. به این معنا که ارائه اسناد، اقرار کتبی یا حتی شهادت شهود میتواند مبنای حکم دادگاه گردد. پس از آن، بر اساس ماده ۱۹۸، فرض بر باقیبودن دین خواهد بود و بار اثبات سقوط تعهد بر دوش خوانده میافتد.
اگر موکل «خوانده» است، وکیل باید در پی اثبات پرداخت، ابراء یا تسویه باشد. هر گونه سند یا رسید بانکی در این مرحله ارزش بالایی دارد. گاه دیده میشود که ناآگاهی از مفهوم دقیق این ماده باعث از دست رفتن فرصت دفاع شده و حتی رأی غیابی علیه خوانده صادر میشود.
ازاینرو، وکلای حرفهای همواره در لایحه دفاعیه یا دادخواست خود به ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی استناد میکنند. داشتن تسلط بر این قاعده به معنای درک عمق نظام اثبات دعوا در حقوق ایران است و به افزایش احتمال موفقیت در دعاوی مالی و قراردادی کمک میکند.
نقش وکیل حقوقی در استفاده از ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی
اجرای صحیح ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی در عمل نیازمند دانش دقیق و تجربه عملی است. وکیل حقوقی متخصص میداند چگونه این ماده را در متن دادخواست، لوایح دفاعیه و جلسات رسیدگی به کار گیرد تا موکل خود را در موقعیت برتر قرار دهد.
به عنوان مثال، در پروندهای که موکل خواهان است، وکیل کیفری با استناد به دلایل موجود و اشاره به ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی، از دادگاه میخواهد اصل را بر بقای دین بگذارد و به نفع موکل حکم صادر کند. در مقابل، اگر موکل خوانده باشد، وکیل میکوشد با جمعآوری رسیدها و اسناد مالی، سقوط تعهد را اثبات کند و بار حقوقی ماده را بهدرستی مدیریت نماید.
تجربه مؤسسه حقوقی «راهیان عدالت» نشان میدهد که در بسیاری از دعاوی، آگاهی از ظرافتهای این ماده موجب تغییر نتیجه نهایی پرونده شده است. اگر شما نیز درگیر دعوایی درباره اثبات یا سقوط تعهد هستید، بهترین اقدام دریافت مشاوره تخصصی از وکلای حرفهای است تا از حقوق خود بهصورت کامل دفاع کنید.
☎ برای دریافت مشاوره و بررسی پروندهتان بر اساس ماده 198 قانون آیین دادرسی مدنی، همین حالا با مؤسسه حقوقی راهیان عدالت تماس بگیرید: ۰۹۱۲۱۳۰۴۰۸۵