در بسیاری از معاملات خرید و فروش، ممکن است یکی از طرفین به تعهدات مالی خود عمل نکند. یکی از رایجترین موارد، عدم پرداخت بهای معامله یا همان “ثمن” از سوی خریدار است. در چنین شرایطی، فروشنده میتواند از طریق مراجع قضایی اقدام به طرح دعوایی به نام “دعوی مطالبه ثمن” کند.
این دعوی که در دادگاههای عمومی حقوقی بررسی میشود، ابزار حقوقی مهمی برای حفظ حقوق فروشنده محسوب میگردد. در این مقاله، به بررسی دقیق این دعوی، شرایط و مدارک مورد نیاز، نقش وکیل، و نیز نمونه متن دادخواست خواهیم پرداخت.
دعوی مطالبه ثمن چیست؟
دعوی مطالبه ثمن، از جمله دعاوی مالی و حقوقی محسوب میشود که زمانی مطرح میگردد که خریدار پس از انعقاد قرارداد خرید و فروش، از پرداخت تمام یا بخشی از مبلغ توافقشده (ثمن معامله) خودداری کرده باشد. این دعوی اغلب پس از تنظیم مبایعهنامه (چه رسمی چه عادی) و عدم پایبندی خریدار به تعهدات مالی خود مطرح میشود.
در این دعوی، فروشنده باید ثابت کند که معامله بهصورت قانونی و معتبر انجام شده و او کالای مورد توافق را به خریدار تحویل داده یا آماده تحویل بوده است. همچنین، خریدار با وجود این تعهد، از پرداخت وجه خودداری کرده و در نتیجه، فروشنده مستحق دریافت آن است. دعوی مطالبه ثمن، ماهیتی حقوقی دارد و رسیدگی به آن در صلاحیت دادگاه عمومی حقوقی محل اقامت خوانده یا محل انجام معامله قرار دارد.
نکته مهم این است که این دعوی با دعوای کیفری متفاوت است و صرفاً جنبه مطالبه وجه دارد، نه پیگرد کیفری. در بسیاری از موارد، فروشنده پیش از طرح دعوی، اظهارنامهای رسمی برای خریدار ارسال میکند تا با مذاکره، موضوع حلوفصل گردد. اما در صورت عدم حصول نتیجه، طرح دعوی مطالبه ثمن گام بعدی خواهد بود.
شرایط طرح دعوی مطالبه ثمن
برای طرح دعوی مطالبه ثمن در دادگاه، شرایط مشخص و معینی باید فراهم باشد. نخستین شرط، وجود یک قرارداد معتبر میان فروشنده و خریدار است. این قرارداد میتواند بهصورت رسمی (ثبتشده در دفاتر اسناد رسمی) یا غیررسمی (مبایعهنامه و قولنامههای دستی) باشد. اهمیت این سند در اثبات وقوع معامله و تعهد خریدار به پرداخت وجه نهفته است.
دومین شرط، اثبات عدم پرداخت یا پرداخت ناقص ثمن توسط خریدار است. فروشنده باید مدارکی ارائه دهد که نشان دهد خریدار علیرغم تعهد، از پرداخت مبلغ توافقشده خودداری کرده یا تنها بخشی از آن را پرداخت نموده است. این موضوع میتواند از طریق رسیدهای بانکی، شهادت شهود یا اظهارنامههای ارسالی مستند شود.
شرط دیگر، اثبات مالکیت فروشنده بر مورد معامله است. فروشنده باید بتواند نشان دهد که در زمان انجام معامله، مالکیت مال مورد معامله را داشته و در نتیجه، استحقاق دریافت وجه را نیز دارد.
در نهایت، ارائه مدارک مستند و قابل اتکا به دادگاه جهت بررسی موضوع ضروری است. هرگونه نقص در ارائه دلایل میتواند منجر به رد دادخواست یا طولانیشدن فرآیند رسیدگی شود. به همین دلیل، بهرهگیری از مشاوره حقوقی تخصصی پیش از ثبت دادخواست، توصیه میشود.
مدارک لازم برای دعوی مطالبه ثمن
طرح دعوی مطالبه ثمن مستلزم ارائه مدارک معتبر و قانونی به دادگاه است تا ادعای خواهان (فروشنده) مورد پذیرش قرار گیرد. مهمترین مدرک در این میان، قرارداد خرید و فروش یا مبایعهنامه است که باید بهوضوح مبلغ توافقشده، مشخصات خریدار و فروشنده، موضوع معامله و تاریخ قرارداد را نشان دهد.
در صورتی که بخشی از مبلغ توسط خریدار پرداخت شده باشد، ارائه رسیدهای بانکی یا فیشهای واریزی مربوطه نیز اهمیت دارد. این اسناد نشان میدهند که خریدار تنها بخشی از ثمن را پرداخت کرده و نسبت به باقیمانده آن تعهد خود را انجام نداده است.
علاوه بر این، فروشنده میتواند اظهارنامهای رسمی که برای مطالبه وجه به خریدار ارسال کرده است، ضمیمه دادخواست کند. این اظهارنامه، نشاندهنده تلاش فروشنده برای حل مسأله از طریق مذاکره و پیش از طرح دعوی میباشد و میتواند در رأی دادگاه تأثیرگذار باشد.
مدارک شناسایی طرفین شامل کارت ملی و شناسنامه نیز برای احراز هویت خواهان و خوانده الزامی است. در صورت وجود شهود یا افراد ثالثی که در هنگام معامله حاضر بودهاند، استشهادیه یا شهادتنامه نیز میتواند به استحکام پرونده بیفزاید.
مراحل رسیدگی به دعوی مطالبه ثمن
فرآیند رسیدگی به دعوی مطالبه ثمن دارای مراحل مشخص و قانونی است که از زمان تنظیم دادخواست آغاز میشود. نخستین گام، تهیه متن دادخواست مطابق با قانون آیین دادرسی مدنی است که در آن باید مشخصات طرفین، موضوع دعوی، دلایل و مستندات، و خواسته خواهان درج شود.
پس از تنظیم دادخواست، فروشنده باید آن را از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به دادگاه عمومی حقوقی محل اقامت خوانده یا محل وقوع معامله ارسال کند. همزمان، میتواند یک اظهارنامه رسمی به خریدار ارسال نماید؛ گرچه ارسال این اظهارنامه الزامی نیست، اما به عنوان اقدامی مؤثر در جهت اثبات حسن نیت خواهان توصیه میشود.
در مرحله بعد، پرونده به یکی از شعب دادگاه عمومی حقوقی ارجاع داده میشود. قاضی با بررسی مدارک و شنیدن دفاعیات طرفین، نسبت به صدور رأی تصمیمگیری میکند. در صورتی که خریدار دلایل موجهی برای عدم پرداخت ارائه ندهد، دادگاه معمولاً به نفع فروشنده رأی صادر میکند.
در پایان، با صدور حکم قطعی، امکان اجرای آن از طریق اجرای احکام فراهم میگردد. همچنین در صورت تأخیر در پرداخت، فروشنده میتواند مطالبه خسارت تأخیر تأدیه را نیز مطرح نماید.
نمونه دادخواست دعوی مطالبه ثمن و نکات مهم حقوقی
در ادامه یک نمونه دادخواست برای مطالبه ثمن معامله ارائه میشود:
⚖️
خواهان: علی رضایی – فرزند محمد – دارای کد ملی ۱۲۳۴۵۶۷۸۹۰
خوانده: رضا کریمی – فرزند حسن – دارای کد ملی ۰۹۸۷۶۵۴۳۲۱
خواسته: مطالبه مبلغ ۵۰۰ میلیون ریال بابت ثمن معامله به انضمام خسارت تأخیر تأدیه
دلایل و مستندات: مبایعهنامه مورخ ۱۴۰۲/۰۵/۱۰، اظهارنامه شماره ۱۲۰/۹۸، شهادت شهود
شرح دادخواست:
اینجانب به موجب مبایعهنامه مورخ ۱۴۰۲/۰۵/۱۰، یک واحد آپارتمان واقع در تهران را به خوانده فروختهام. مطابق مفاد قرارداد، خوانده متعهد به پرداخت مبلغ ۵۰۰ میلیون ریال در تاریخ ۱۴۰۲/۰۶/۰۱ بوده است. علیرغم گذشت مهلت مقرر، وجه مذکور پرداخت نشده است. علیرغم ارسال اظهارنامه رسمی، تاکنون اقدامی از سوی خوانده صورت نگرفته است.
با استناد به مواد ۱۰ و ۲۲۰ قانون مدنی، تقاضای صدور حکم به پرداخت ثمن معامله به انضمام خسارت تأخیر تأدیه و هزینه دادرسی مورد استدعاست.
نقش وکیل در دعوی مطالبه ثمن معامله
استفاده از خدمات وکیل مجرب در دعوی مطالبه ثمن میتواند تأثیر بسزایی در پیشبرد موفقیتآمیز پرونده داشته باشد. وکیل حقوقی با تسلط بر قوانین مربوط به معاملات و آیین دادرسی، میتواند دادخواست را بهدرستی تنظیم کرده، مدارک لازم را تجزیهوتحلیل کند و روند رسیدگی را تسهیل نماید.
یکی از وظایف مهم وکیل، محاسبه دقیق خسارت تأخیر تأدیه است؛ چرا که این خسارت باید براساس نرخهای اعلامشده از سوی بانک مرکزی محاسبه و در دادخواست اعمال شود. همچنین وکیل میتواند از طریق دادخواست تأمین خواسته، درخواست توقیف اموال خوانده را پیش از صدور حکم ارائه دهد تا از تضییع حقوق موکل خود جلوگیری کند.
در صورت پیچیده بودن موضوع یا وجود اختلافات متعدد، وکیل با آشنایی با رویههای قضایی میتواند از اطاله دادرسی جلوگیری کرده و پرونده را با سرعت بیشتری به نتیجه برساند. در نهایت، حضور وکیل در جلسات دادگاه، دفاع حقوقی قویتری را برای فروشنده فراهم خواهد ساخت.
📞 مشاوره فوری با وکیل متخصص دعاوی حقوقی: ۰۹۱۲۱۳۰۴۰۸۵
نکات مهم در دعوی مطالبه ثمن
در طرح دعوی مطالبه ثمن، رعایت چند نکته حقوقی میتواند احتمال موفقیت در دادگاه را افزایش دهد. نخست آنکه ارسال اظهارنامه رسمی به خریدار پیش از ثبت دادخواست، میتواند زمینهساز سازش و حلوفصل مسالمتآمیز موضوع باشد. اگرچه ارسال اظهارنامه الزامی نیست، اما نشانهای از حسن نیت فروشنده است.
نکته دیگر، امکان فسخ قرارداد از سوی فروشنده در صورت عدم پرداخت ثمن است. در برخی موارد، فروشنده علاوه بر مطالبه وجه، میتواند درخواست فسخ معامله را نیز مطرح کند؛ بهویژه زمانی که خریدار بهطور کامل به تعهدات خود بیاعتنا باشد.
از دیگر نکات مهم، امکان توقیف اموال خوانده پیش از صدور حکم از طریق دادخواست تأمین خواسته است. در صورت وجود دلایل کافی، دادگاه میتواند دستور توقیف اموال خریدار را صادر کند تا از انتقال یا مخفی کردن آنها جلوگیری شود.
سوالات متداول دعوی مطالبه ثمن
۱. آیا بدون قرارداد کتبی میتوان دعوی مطالبه ثمن مطرح کرد؟
بله، ولی اثبات موضوع دشوارتر خواهد بود. وجود شاهد یا سایر ادله مانند مکاتبات و پیامکها میتواند کمککننده باشد.
۲. آیا فروشنده میتواند همزمان مطالبه ثمن و فسخ قرارداد کند؟
بله، در برخی شرایط خاص مانند تخلف اساسی خریدار، امکان طرح هر دو دعوی وجود دارد.
۳. آیا میتوان قبل از صدور حکم، اموال خریدار را توقیف کرد؟
بله، با ارائه درخواست تأمین خواسته و وجود مدارک کافی، دادگاه میتواند دستور توقیف اموال را صادر کند.