تحریر ترکه در شورای حل اختلاف-دادخواست سریع

در این مقاله به بررسی تحریر ترکه در شورای حل اختلاف می پردازیم.

زمانی که شخصی می میرد با توجه به اینکه ورثه ی او مالکین اموال او هستند، باید ابتدا تکلیف مال و اموال روشن گردد. زیرا با در نظر گرفتن قانون مدنی مادامیکه تکلیف دیون و مطالبات شخص فوت شده معلوم نشود، مالکیت ورثه اثبات نمی شود.

در ادامه این مقاله به منظور درک بهتر موضوع به  سوالات زیر پاسخ می دهیم.

1. ترکه را تعریف کنید.
2. انتقال ترکه (ارثیه) به وارثین به چه صورت انجام می شود؟
3. تحریر ترکه به چه معناست؟
4. مدارک لازم برای تحریر ترکه را نام ببرید.
5. اعتراض به تحریر ترکه چگونه است؟
6. چه مواردی را می توان در شورای حل اختلاف مطرح کرد؟

1.ترکه را تعریف کنید.

ترکه را به این صورت تعریف می کنند « دارایی میت در هنگام مرگ اما تکالیف و دیون مالی او را در بر نمی گیرد، که این تکالیف و تعهدات بعد از مرگ، تحت اداره ترکه می باشد. » ماده 206 قانون حسبی در تعریف ترکه می گوید« منظور از تحریر ترکه تعیین مقدار ترکه و دیون متوفیمی باشد ».

زمانی که شخصی می میرد، از او ماترک مثبت (دارائی) و منفی (دیون) به جا می ماند، که مالک آنها، ورثه یا نماینده ی قانونی انها می باشد. در همین راستا ماده ی 207 قانون ذکر شده می گوید: «برای اداره امور اموال باقی مانده از متوفی، درخواست تحریر ترکه از ورثه یا نماینده ی قانونی وی یا وصی پذیرفته می شود »

2.انتقال ترکه (ارثیه) به وارثین به چه صورت انجام می شود؟

ماهیت انتقال ماترک یک امر قهری می باشد. براساس ماده ی 867 قانون مدنی به معنی این است که در اثر مرگ حقیقی یا مرگ فرضی ( عموما در خصوص غائب مفقودالاثر ) گفته می شود. از شروط احراز مالکیت ورثه بر باقی مانده ادای حقوقی و دیونی است که بر میت باقی مانده است. بر طبق ماده 867 « مالکیت ورثه نسبت به ترکه ی متوفی دائمی  نمی شود، مگر اینکه  بعد از ادای حقوق و دیونی که به ترکه میت تعلق می گیرد.»

این سوال پیش می آید که با توجه به انتقال قهری ماترک، زمانی که وارثان از قبول کردن آن امتناع می ورزند چه باید کرد؟ در جواب به این سوال باید گفت که رد و قبول ترکه به هیچ عنوان تاثیری در انتقال قهری نخواهد داشت.

در این مورد ماده 258 قانون امور حسبی مقرر می دارد « در شرایطی که بعضی از ورثه، ترکه را قبول کنند و بعضی  از آنها آن را رد کنند  وارثی که ترکه را قبول دارد اقدامات لازمه را برای اداره ی ترکه و اداء دیون و حقوق و وصول مطالبات انجام می دهد و وارثی که ترکه را قبول نکرده است نمی تواند به انجام عملیات اعتراض کند،در نتیجه اگر پس از تصفیه ترکه چیزی از ترکه بماند سهم الارث وارثی که ترکه را نپذیرد متعلق به او خوهد بود…».

3.تحریر ترکه به چه معناست؟

در حقیقت تحریر ترکه به معنای آماده کردن لیست تمامی اموال و دیون متوفی در زمانی است که تمام وراث و یا نمایندگان قانونی آنها، وصی و طلبکاران و باقی افراد ذی نفع حضور دارند. در ماده 210 قانون امور حسبی آورده شده است که: « دادگاه بخش (دادگاه محلی که آخرین اقامتگاه متوفی در آن جا محرز باشد) برای تحریر ترکه زمانی که حداقل یک ماه و حداکثر سه ماه از تاریخ نشر آگهی معین می کند و در یکی از روزنامه های کثیرالانتشار چاپ کند که ورثه یا نمایندگان قانونی ایشان، بستانکاران و مدیونین به متوفی و کسان دیگری که حقی بر ترکه متوفی دارند در ساعت و روز معین در دادگاه برای تحریر ترکه حضور یابند».

همانطور که گفته شد فقط وراث، نمایندگان قانونی آنها و وصی اجازه دادخواست تحریر ترکه را دارند و طلبکاران، موصی له ( شخصی که به نفعش وصیت شده باشد) و باقی افراد نمی توانند این اقدام را انجام دهند و تنها می توانند دادخواست مهر و موم ترکه را بدهند.

با توجه به این موضوع در زمان تحریر ترکه تصرف و انتقال ماترک غیر قانونی است. به غیر از آنکه احتمال دهند که به ترکه آسیب می رسد و یا احتمال اتلاف ترکه وجود داشته باشد در این چنین شرایطی برای حفظ ترکه اقدامات لازم انجام می شود.

4.مدارک لازم برای تحریر ترکه را نام ببرید.

در ابتدا باید در شورای حل اختلاف محل، برگه دادخواست را گرفت و بندهای آن را کامل کرد.

مدارکی که برای پیوست به دادخواست فوق مورد نیاز می باشد عبارت است از:

– گواهی فوت

– گواهی انحصار وراثت

– صورت اموال کلی ارائه شده توسط ورثه یا نمایندگان قانونی آنها

تعیین سهم هر وارث در ترکه

در پرونده‌های «تحریر ترکه در شورای حل اختلاف» یکی از پرسش‌های اصلی این است که سهم هر وارث دقیقاً چقدر می‌شود و از کجا باید شروع کرد. مبنا، گواهی انحصار وراثت است؛ یعنی سندی که وراث و نسبت آن‌ها با متوفی را مشخص می‌کند. بعد از مشخص شدن وراث، نوبت به تعیین «ترکه» می‌رسد: اموال منقول و غیرمنقول، مطالبات، حساب‌ها، و حتی حقوق مالی مثل سرقفلی یا سود سهام (اگر وجود داشته باشد). نکته مهم این است که قبل از تقسیم، باید دیون و هزینه‌های ضروری مشخص شود؛ چون سهم‌الارث از «خالص ترکه» محاسبه می‌شود، نه از مجموع اولیه اموال.

در عمل، تعیین سهم هر وارث دو بخش دارد:

سهم قانونی بر اساس طبقه و درجه وراث و وضعیت‌هایی مثل وجود همسر، فرزند، پدر و مادر.

ارزش‌گذاری اموال برای اینکه سهم‌ها قابل تبدیل به عدد و قابل اجرا شود. مثلاً اگر ترکه شامل یک ملک و یک خودرو باشد، تقسیم دقیق بدون قیمت‌گذاری یا توافق، معمولاً به اختلاف می‌رسد.

در تحریر ترکه، هدف این است که اموال و بدهی‌ها شفاف شود تا مسیر «دادخواست سریع» برای اقدامات بعدی مثل تقسیم یا فروش مال مشاع هموار گردد. اگر یکی از وراث اطلاعات مالی را پنهان کند یا دسترسی به اسناد بانکی و مالکیت سخت باشد، تحریر ترکه کمک می‌کند فهرست دارایی‌ها رسمی و قابل استناد شود.

نقش اجرا در تقسیم ترکه

بعد از تحریر ترکه و روشن شدن دارایی‌ها، یکی از چالش‌های واقعی مرحله «اجرا» است؛ جایی که حکم یا تصمیم، از کاغذ به واقعیت تبدیل می‌شود. بسیاری از اختلافات وراث دقیقاً اینجا رخ می‌دهد: یک نفر همکاری نمی‌کند، ملک تخلیه نمی‌شود، حساب‌ها بسته است، یا انتقال سند انجام نمی‌گیرد. نقش اجرای احکام یا فرآیندهای اجرایی مرتبط این است که تقسیم ترکه از حالت توافقی خارج نشود و اگر لازم شد، با ابزار قانونی پیش برود.

در تقسیم ترکه، اجرا می‌تواند چند کار کلیدی انجام دهد:

• اقدام برای تحویل و تعیین تکلیف اموال (مثلاً الزام به ارائه اسناد یا تحویل مال).
• فروش مال مشاع در شرایطی که تقسیم فیزیکی ممکن نیست یا وراث به توافق نمی‌رسند.
• اجرای مفاد رأی یا صورت‌جلسه سازش؛ اگر در شورای حل اختلاف سازش ثبت شود، می‌تواند پشتوانه اجرایی پیدا کند.
• کنترل اجرای دقیق سهم‌ها؛ یعنی اگر قرار باشد سهمی پرداخت شود یا مالی به نام وارث منتقل گردد، اجرا مسیر را پیگیری می‌کند.

یک نکته کاربردی: در بسیاری از پرونده‌ها «تقسیم روی کاغذ» انجام می‌شود اما چون بعضی از وراث اموال را در تصرف دارند، دیگران عملاً به حق خود نمی‌رسند. در اینجا، اقدامات اجرایی باعث می‌شود حق هر وارث از حالت ادعا به نتیجه واقعی تبدیل شود. به همین دلیل، اگر هدف شما «دادخواست سریع» است، بهتر است از ابتدا مستندات، آدرس‌ها، مشخصات اموال و وضعیت تصرف را دقیق آماده کنید تا مرحله اجرا طولانی نشود.

ترکه مشاع و نحوه مدیریت آن

بسیاری از ترکه‌ها «مشاع» هستند؛ یعنی مال بین چند وارث مشترک است و سهم هر نفر روی کاغذ مشخص می‌شود، اما در واقع همه در یک مال شریک‌اند. رایج‌ترین مثال، ملک مسکونی یا زمین است که بعد از فوت، به نام همه وراث (یا قابل انتقال به نام همه) می‌شود. مدیریت ترکه مشاع اگر از همان ابتدا درست انجام نشود، اختلاف‌ها سریع بالا می‌گیرد: یکی در ملک سکونت دارد، دیگری اجاره می‌دهد، یکی هزینه تعمیر می‌کند و بقیه قبول ندارند.

در مدیریت ترکه مشاع چند اصل مهم وجود دارد:

• تصرف و استفاده باید با رضایت سایر شرکا باشد. اگر یکی از وراث بدون توافق، منفعت‌برداری کند (مثلاً اجاره بدهد)، موضوع می‌تواند به مطالبه اجرت‌المثل یا اختلافات بعدی برسد.
• هزینه‌های ضروری (مثل جلوگیری از خرابی ملک) معمولاً قابل بحث و مطالبه است، اما بهتر است با صورت‌جلسه و رسید و توافق انجام شود.
• راه‌حل عملی برای کاهش تنش، توافق کتبی بین وراث است: چه کسی استفاده کند؟ اجاره چطور تقسیم شود؟ هزینه‌ها چطور پرداخت گردد؟

اگر توافق ممکن نشود، دو مسیر رایج مطرح می‌شود:

• تقسیم (اگر ملک یا مال قابلیت افراز داشته باشد).
• فروش مال مشاع و تقسیم مبلغ بین وراث، وقتی افراز عملی نیست یا اختلاف شدید است.

پیوند این موضوع با تحریر ترکه روشن است: وقتی فهرست اموال رسمی و دقیق شد، مدیریت و تصمیم‌گیری درباره مال مشاع هم ساده‌تر می‌شود، چون «چه چیزی هست و چه ارزشی دارد» محل دعوا نمی‌ماند.

وکیل ترکه و وظایف او

وقتی وراث زیاد هستند، اموال پراکنده است، یا اختلاف جدی وجود دارد، حضور «وکیل ترکه» می‌تواند روند را کوتاه‌تر و کم‌حاشیه‌تر کند. وکیل در اینجا معمولاً نماینده یک یا چند وارث است و وظیفه‌اش این است که مسیر حقوقی را درست انتخاب کند: از تحریر ترکه در شورای حل اختلاف گرفته تا تقسیم، مطالبه سهم‌الارث، یا فروش مال مشاع. چیزی که وکیل اضافه می‌کند فقط نوشتن دادخواست نیست؛ بلکه مدیریت ریسک و جلوگیری از اشتباهات هزینه‌ساز است.

مهم‌ترین وظایف وکیل ترکه شامل موارد زیر است:

• جمع‌آوری و تکمیل مستندات مثل گواهی فوت، گواهی انحصار وراثت، اسناد مالکیت، گردش حساب‌ها (در حد دسترسی قانونی)، مدارک بدهی‌ها و مطالبات.
• تنظیم دادخواست‌ها و لوایح دقیق؛ مخصوصاً در پرونده‌هایی که کاربر دنبال «دادخواست سریع» است، یک متن دقیق می‌تواند از رد یا طولانی شدن پرونده جلوگیری کند.
• پیگیری کارشناسی و ارزش‌گذاری اموال و اعتراض به نظر کارشناسی اگر لازم باشد.
• مذاکره برای سازش؛ خیلی وقت‌ها یک صورت‌جلسه سازش درست، از چند سال دعوا جلوگیری می‌کند.
• حفظ حقوق موکل در مرحله اجرا؛ یعنی اگر رأی صادر شد، پیگیری انتقال سند، دریافت وجه، یا اقدامات لازم برای فروش مال.

یک نکته مهم برای مخاطب عمومی: وکیل خوب در پرونده ترکه کسی است که هم قواعد ارث را بداند، هم تجربه کار با شورا و اجرای احکام را داشته باشد، و هم بتواند اختلافات خانوادگی را بدون شعله‌ور کردن مدیریت کند.

مراحل پایان فرآیند ترکه

پایان فرآیند ترکه یعنی رسیدن به نقطه‌ای که وراث بدانند چه چیزی مانده، بدهی‌ها تعیین تکلیف شده، و سهم هر نفر یا منتقل شده یا معادلش پرداخت گردیده است. خیلی‌ها فکر می‌کنند با گرفتن گواهی انحصار وراثت کار تمام است، اما واقعیت این است که انحصار وراثت فقط «درِ ورود» است. پایان واقعی، زمانی است که اختلاف‌ها بسته شود و دارایی‌ها از حالت بلاتکلیف خارج گردد.
به طور خلاصه، مراحل پایانی معمولاً چنین مسیرهایی دارد:

• جمع‌بندی ترکه: بعد از تحریر ترکه، فهرست اموال و بدهی‌ها روشن می‌شود. اگر بدهی یا طلبی وجود دارد، باید تعیین شود چه چیزی از ترکه پرداخت می‌گردد.
• محاسبه خالص ترکه: ارزش اموال منهای بدهی‌ها و هزینه‌های لازم. این مبنا برای تقسیم است.
• تقسیم توافقی یا قضایی: اگر وراث توافق کنند، کار سریع‌تر جمع می‌شود. اگر نه، تقسیم یا فروش مال مشاع و سپس تقسیم وجه مطرح می‌شود.
• انتقال رسمی اموال: انتقال سند ملک، تغییر مالکیت خودرو، آزادسازی یا انتقال برخی حساب‌ها و دارایی‌ها.
• تسویه و پایان اجرا: وقتی هر وارث به حق خود برسد و تعهدی باقی نماند، پرونده از نظر اجرایی بسته می‌شود.

برای کسانی که «دادخواست سریع» می‌خواهند، کلید موفقیت این است که از ابتدا، مدارک کامل باشد و درباره اموال سخت‌پیگیری (مثل املاک فاقد سند رسمی، حساب‌های نامعلوم، یا اموال در تصرف یکی از وراث) برنامه داشته باشید. هرچه شفاف‌تر جلو بروید، پایان پرونده نزدیک‌تر است.

5.اعتراض به تحریر ترکه چگونه است؟

با توجه به ماده ی 9 قانون شوراهای حل اختلاف مصوب 1394، کلیه رای های صادر شده در موضوع ماده ی 9 این قانون به مدت 20 روز از زمان ابلاغ قابل اعتراض می باشند. در همین موضوع ماده 223 قانون امور حسبی می گوید « هر گاه در موقع تحریر ترکه در زمینه اداره امور اختلاف نظر پیش بیاید، دادگاه سعی می کند که اختلاف آن ها را به روش های مسالمت آمیز برطرف نماید و الا بر اساس خواسته یکی از وراث، کسی را از ورثه یا غیر آن ها را برای تحریر ترکه مشخص می کنند».

6.چه مواردی را می توان در شورای حل اختلاف مطرح کرد؟

قاضی شورای حل اختلاف تنها موارد ذکر شده در زیر را رسیدگی کرده ودر خصوص آنها رای صادر می کند.

الف: دعاوی مالی، مربوط به اموال منقول تا سقف دویست میلیون ریال.

ب: کلیه دعاوی مرتبط با تخلیه مستاجر به غیر از دعاوی مرتبط با سرقفلی و حق کسب و پیشه

پ: دعاوی مربوط به اجاره بها در صورتی که اختلافی در رابطه استیجاری نباشد

ت: صادر کردن گواهی انحصار وراثت، تحریر ترکه، مهر و موم ترکه و رفع کردن آن

ث: ادعای اعسار در شرایطی که شورا اصل دعوی را رسیدگی نموده باشد.

ج: دعاوی مرتبط با خانواده اعم از جهیزیه، مهریه و نفقه تا سقف مبلغ دویست میلیون ریال در حالتی که ماده 29 قانون حمایت خانواده مصوب شده در 1/12/1391 را شامل نشود.

چ: تامین دلیل

ح: جرائم تعزیری که تنها مجازات جزای نقدی درجه هشت را موجب شود.